در آبانماه ۱۳۹۶، در جلسهای در ساختمان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی حضور داشتم که یکی از موضوعات مطرحشده در آن، افزایش قیمت کاغذ بود. در آن زمان، قیمت هر بند کاغذ از حدود ۷۰ هزار تومان به ۸۰ هزار تومان رسیده بود و نگرانی از ادامه این روند، به یکی از دغدغههای فعالان حوزه نشر تبدیل شده بود.
در همان جلسه، با اشاره به افزایش قیمت کاغذ، این موضوع را مطرح کردم که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نمیتواند در برابر چنین اتفاقی بیتفاوت بماند و باید برای جلوگیری از تداوم این روند چارهای بیندیشد. پاسخ برخی از مدیران حاضر این بود که واردات کاغذ در حیطۀ مسئولیت وزارت صنعت، معدن و تجارت است و وزارت ارشاد مسئولیتی در این زمینه ندارد. من در پاسخ تأکید کردم که درست است واردات کاغذ در اختیار وزارتخانه دیگری است، اما بخش مهمی از مصرف آن در حوزۀ فرهنگ، نشر و مطبوعات اتفاق میافتد و وزارت ارشاد نمیتواند نسبت به مسئلهای که مستقیماً حیات حوزۀ مسئولیتش را تحت تأثیر قرار میدهد، اعلام بیمسئولیتی کند.
آن روز شاید کمتر کسی تصور میکرد که قیمت هر بند کاغذ، پس از حدود ۹ سال، از ۸۰ هزار تومان به بیش از ۱۰ میلیون تومان برسد؛ اما آنچه تأسفبارتر است، نه فقط این افزایش قیمت، بلکه استمرار همان نگاه منفعلانهای است که در آن جلسه شاهدش بودم؛ نگاهی که با تغییر دولتها و جابهجایی مدیران همچنان ادامه پیدا کرده است.
البته در دولت سیزدهم تلاشهایی برای آنچه «ملیکردن کاغذ» و خودکفایی در تولید آن نامیده میشد، صورت گرفت؛ تلاشهایی که به اعتقاد من، از اساس با اشکالات جدی در تشخیص مسئله و شیوۀ اجرا مواجه بود. حاصل این رویکرد، سرمایهگذاریهای پرهزینه و صرف مقادیر قابل توجهی ارز، از جمله یوان، یورو و دلار، بدون دستیابی به نتیجهای متناسب با هزینههای انجامشده بود. مسئله این نیست که چرا در ایران کاغذ تولید نمیشود؛ مسئله این است که چرا سیاستگذاری در این حوزه بدون ارزیابی اقتصادی، شناخت نیاز واقعی صنعت نشر، توجه به کیفیت محصول و محاسبه هزینۀ تمامشده انجام میشود؟ خودکفایی، اگر به قیمت اتلاف منابع و تحمیل هزینههای بیشتر به مصرفکننده تمام شود، نمیتواند دستاوردی برای صنعت نشر تلقی شود.
اما مشکل وزارت ارشاد به کاغذ محدود نمیشود. گویی این وزارتخانه همچنان بر همان ریلهای سیاستگذاری دهۀ شصت حرکت میکند. یارانههای نشر، شیوههای حمایت از ناشران، برگزاری نمایشگاه کتاب و بسیاری از برنامههای دیگر، با همان منطق و ساختارهای چند دهۀ پیش دنبال میشوند؛ در حالی که مناسبات اقتصادی، شیوۀ تولید و توزیع، الگوهای خرید و حتی عادتهای مطالعۀ مردم بهشدت تغییر کرده است. نمایشگاه کتاب، با همۀ اهمیت و کارکردش، نمیتواند جایگزین سیاستگذاری مستمر برای حفظ بازار نشر باشد. یارانههای سنتی نیز بدون بازنگری در سازوکار تخصیص و ارزیابی آثارشان، لزوماً به تقویت بنیان نشر منجر نمیشوند.
حتی آنجا که ایدههای تازهتری مانند فروش فصلی کتاب در کتابفروشیها یا طرحهای فروش آنلاین مطرح شدهاند، فقدان استمرار، تغییر مکرر مدیریتها، اجرای نامناسب و دورشدن از اهداف اولیه، مانع از آن شده است که این برنامهها به راهکارهایی پایدار و مؤثر تبدیل شوند. برخی از این طرحها بهجای آنکه به تقویت زیرساختهای اقتصادی نشر کمک کنند، در عمل به برنامههایی مقطعی و تبلیغاتی تقلیل یافتهاند و گاه حتی با ایجاد اختلال در مناسبات طبیعی بازار، بنیانهای آن را متزلزلتر کردهاند.
اما آثار این وضعیت را باید در خیابانها، کتابفروشیها و چاپخانهها نیز جستوجو کرد. از حوالی سال ۱۳۹۷ بود که تعطیلی کتابفروشیها بهتدریج به پدیدهای نگرانکننده تبدیل شد. در سالهای گذشته، تعطیلی کتابفروشیها اتفاقی پراکنده و عمدتاً محدود به کتابفروشیهای کوچک، بهویژه در شهرستانها بود؛ اما حالا مدتهاست که این روند با شتاب بیشتری ادامه دارد و حتی کتابفروشیهای بزرگ و شناختهشده در پایتخت نیز از گزند آن در امان نماندهاند. چاپخانهها نیز سالهاست با همین وضعیت دستوپنجه نرم میکنند و بسیاری از آنها ناچار به کاهش فعالیت یا تعطیلی شدهاند.
ناشران نیز اگرچه کمتر بهصورت رسمی اعلام ورشکستگی یا تعطیلی میکنند، اما واقعیت این است که بخش قابل توجهی از آنها عملاً با وضعیتی مشابه مواجهاند؛ کاهش تولید، محدودشدن فعالیتها، عقبنشینی از انتشار آثار تازه و ناتوانی در ادامۀ فعالیت اقتصادی، تصویری است که امروز در بخشهایی از صنعت نشر دیده میشود.
با این همه، شاید تلخترین بخش ماجرا به کسانی مربوط باشد که کمتر در محاسبات و گزارشهای رسمی دیده میشوند: پژوهشگران، نویسندگان، مترجمان، ویراستاران، تصویرگران و طراحان. این گروه که نیروی انسانی و سرمایۀ اصلی تولید محتوای فرهنگی کشور به شمار میروند، عملاً بخش بزرگی از بازار کار خود را از دست دادهاند. وقتی ناشر توان تولید و انتشار کتاب ندارد، وقتی تیراژ و فروش کاهش پیدا میکند و وقتی پروژههای تازهای تعریف نمیشود، طبیعی است که نخستین آسیب به کسانی برسد که دانش، تخصص و خلاقیت خود را در خدمت تولید کتاب قرار میدهند. بسیاری از این افراد امروز همچون دریانوردانی که کشتیشان در میانه دریا غرق شده، در بهت و بلاتکلیفی ماندهاند؛ بیآنکه کسی بپرسد چگونه امرار معاش میکنند و چه چشماندازی برای ادامه فعالیت حرفهای خود دارند. این بخش از بحران نشر، شاید کمتر دیده شود، اما از نظر اجتماعی و انسانی به همان اندازه و حتی بیشتر تأملبرانگیز است.
مسئلۀ اساسی، فرسودگی بدنۀ مدیریتی و اجرایی وزارت ارشاد است؛ بدنهای که نهتنها از تحولات و تفکرات روز در صنعت نشر عقب مانده، بلکه در بسیاری موارد توانایی تصور و طراحی وضعیت مطلوب را نیز از دست داده است. مدیرانی که بهجای آنکه مدیران وضع مطلوب باشند، به مدیران وضع موجود تبدیل شدهاند؛ مدیرانی که عمدتاً در چارچوب همان ساختارها و برنامههای آشنا حرکت میکنند و کمتر نشانی از سیاستگذاری نوآورانه و متناسب با شرایط جدید در عملکردشان دیده میشود.
این وضعیت در شرایطی ادامه دارد که کشور طی سالهای گذشته با بحرانهای متعدد اقتصادی، سیاسی و حتی جنگ مواجه بوده است. طبیعی است که چنین شرایطی بر همۀ بخشهای اقتصادی و فرهنگی اثر بگذارد؛ اما انتظار میرود نهادی که متولی فرهنگ و کتاب است، برای مواجهه با این تحولات برنامه داشته باشد. وزارت ارشاد نه توانسته برنامهای مؤثر برای جلوگیری از افت تولید و کاهش کیفیت محصولات نشر ارائه کند، نه راهکاری پایدار برای مهار افزایش هزینهها و قیمت کتاب داشته و نه سیاستی متناسب برای حفظ قدرت خرید مخاطبان و جلوگیری از افت فروش طراحی کرده است.
امروز کمتر حلقهای از زنجیرۀ نشر را میتوان یافت که از وضعیت موجود رضایت داشته باشد. نویسندگان و مترجمان، ناشران، موزعان، چاپخانهداران و کتابفروشان، هرکدام به شکلی با بحران دستوپنجه نرم میکنند. در انتهای این زنجیره نیز خواننده قرار دارد که هر روز بیش از گذشته از امکان خرید کتاب فاصله میگیرد. هر حلقه از این چرخه، به نوعی در آتش مشکلات اقتصادی، بیبرنامگی و فقدان سیاستگذاری مؤثر میسوزد.
در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دقیقاً چه مسئولیتی برای خود در قبال این وضعیت قائل است؟ آیا وظیفۀ این وزارتخانه صرفاً صدور مجوز، برگزاری نمایشگاه و اجرای چند طرح مقطعی فروش کتاب است؟ آیا متولی فرهنگ کشور نباید برای بقای صنعت نشر، حفظ کتابفروشیها، حمایت واقعی از تولیدکنندگان کتاب و دسترسپذیر ماندن کتاب برای مردم برنامهای جامع و روزآمد داشته باشد؟
نشر ایران امروز بیش از هر زمان دیگری به سیاستگذاری هوشمندانه، تصمیمهای شجاعانه و مدیرانی برخوردار از نگاه آیندهنگر نیاز دارد. نمیتوان با نسخههای چند دهه پیش، مسائل پیچیدۀ امروز را حل کرد. نمیتوان هر سال شاهد کوچکتر شدن بازار کتاب و ضعیفتر شدن حلقههای تولید و توزیع بود و همچنان به همان برنامههای تکراری دل خوش کرد.
حقیقت تلخ این است که در تمام این سالها، دولتها تغییر کردهاند، مدیران آمدهاند و رفتهاند، اما ریل حرکت وزارت ارشاد تغییر چندانی نکرده است. نشر ایران در آتش بحران میسوزد و وزارت ارشاد، بهجای آنکه مسئولیت مهار آتش را بر عهده بگیرد، همچنان در جایگاه تماشاگر ایستاده است.
وزارت ارشاد نه آتش را میبیند و نه از ابعاد آن بیخبر است؛ مسئله این است که سالهاست به تماشای سوختن نشر ایران عادت کرده است.

