گر ندیدی، دیدۀ بینا بجوی
مشخصات چاپ: جهان کتاب، سال سی و یکم، شمارۀ ۱، مهر و آبان ۱۴۰۵، صص ۱۰-۱۴.
چکیده: پژوهش حاضر به نقد و بررسی انتقادی کتاب «انتقال فناوری چاپ به ایران: چاپ و چاپخانه در دوره قاجاریه» تألیف اکبر خوشزاد میپردازد که در سال ۱۴۰۴ منتشر شده است. هدف اصلی این مقاله، ارزیابی اعتبار علمی، روششناختی و تاریخی این اثر با تکیه بر اسناد دستاول و پژوهشهای متأخر در حوزه تاریخ چاپ و نشر در ایران است. روش پژوهش در این مقاله، تحلیل محتوایی و تطبیقی-انتقادی متن کتاب با منابع مرجع، کتابشناسیهای تخصصی و نخستین آثار چاپی عصر قاجار است. یافتههای این بررسی نشان میدهد که کتاب مورد نقد، علیرغم عنوانی تخصصی، از کاستیهای جدی روششناختی رنج میبرد. نخست آنکه مؤلف از پژوهشهای مهم و روزآمد پانزده سال اخیر و همچنین نسخههای اصلی کتابهای چاپی اولیه غفلت ورزیده و به تکرار دادههای دستدوم بسنده کرده است. دوم آنکه میان عنوان کتاب و محتوای آن ناهماهنگی آشکاری وجود دارد؛ به طوری که به جای تبیین چگونگی فرایند انتقال فناوری، موانع پذیرش و تفکیک فنی گونههای مختلف چاپ (سربی، سنگی، ژلاتینی و گراور)، صرفاً به روایتهای کلی بسنده شده است. سوم، کتاب حاوی گزارههای تاریخی نادرست متعددی است؛ از جمله معرفی اشتباه «فتحنامه» به جای «رساله جهادیه» به عنوان نخستین کتاب چاپی ایران، تقدم نادرست «مآثر سلطانیه» بر آثار پیشین و خطا در تاریخ تأسیس و مدیریت مطبعه شاهنشاهی. افزون بر این، مؤلف به نظریه پردازیهای بدون پشتوانه استدلالی و بیتوجه به عوامل جغرافیایی در خصوص چگونگی ورود دستگاههای چاپ و خاستگاه حروف سربی تبریز دست زده است. در نهایت، این مقاله نتیجه میگیرد که کتاب مذکور به دلیل فقدان استقصای دقیق منابع و بازتولید خطاهای پیشینیان، فاقد ارزش مرجعیت علمی در تاریخنگاری صنعت چاپ ایران است.
کلید واژه:
انتقال فناوری، تاریخ چاپ، دوره قاجار، نقد کتاب، چاپ سنگی و سربی.

