تحفه‌ای از عالم فهرست‌نگاری منابع چاپی کهن
مشخصات نشر: نشریه کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، زیر نظر رسول جعفریان، تهران، دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات، کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد: مجله پژوهش‌های نسخه‌شناسی، قم: نشر مورخ، ۱۴۰۵، صص ۳۷۵-۳۴۳.
چکیده: مقاله «تحفه‌ای از عالم فهرست‌نگاری منابع چاپی کهن» به بررسی تاریخچه، وضعیت کنونی و چالش‌های فهرست‌نگاری منابع چاپی کهن (به‌ویژه چاپ سنگی و سربی فارسی، عربی و ترکی) می‌پردازد. این پژوهش با مرور نخستین تلاش‌های مستشرقان (از جمله کتاب‌شناسی شرقی زنکر در ۱۸۴۶ م. و فهرست‌های درن و موزه بریتانیا) آغاز می‌شود و سپس ۵۱ فهرست مستقل منتشرشده از سال ۱۸۶۶ م. تا امروز را معرفی می‌کند. نویسنده تأکید می‌کند که منابع چاپی کهن هویتی مستقل و ویژگی‌های منحصربه‌فرد دارند و دانش مورد نیاز برای فهرست‌نگاری آن‌ها (تاریخ چاپ و نشر، تکنیک‌های چاپ سنتی، تاریخ دوره قاجار و پهلوی، و اصول کتابداری مدرن) با فهرست‌نگاری نسخ خطی و کتاب‌های چاپی جدید متفاوت است.در بخش اصلی، با بررسی موردی چاپ سنگی مجهول‌التاریخ کتاب تحفة العالم اثر عبداللطیف بن ابی‌طالب شوشتری (چاپ حیدرآباد، چاپخانه شوکت‌الاسلام)، خطاهای گسترده در فهرست‌های آنلاین و چاپی کتابخانه‌های ایران و خارج (کتابخانه ملی، مجلس، آستان قدس رضوی، دانشگاه تهران، کتابخانه‌های فرانسه، آمریکا و بریتانیا) نشان داده می‌شود. حدود ۹۰ درصد این فهرست‌ها اطلاعات محل چاپ، ناشر، تاریخ کتابت و تاریخ چاپ را نادرست ثبت کرده‌اند. دلایل این اشتباهات در شش محور تحلیل می‌شود: فقدان کاربرگه استاندارد و کامل، عدم آشنایی با ساختار کتاب‌های چاپی کهن (به‌ویژه چاپ‌های هند)، بی‌توجهی به منابع کتاب‌شناسی و فهارس نسخ خطی، ناآشنایی با تاریخ چاپ در شبه‌قاره هند، عدم بررسی پیشینه چاپ‌های متعدد اثر، و نادیده گرفتن تاریخچه چاپخانه.
یافته‌ها نشان می‌دهد که چاپ مجهول‌التاریخ مورد بحث احتمالاً پس از چاپ ۱۲۹۴ ق. حیدرآباد منتشر شده و باید در کاربرگه فهرست‌نگاری با تاریخ «بدون تاریخ» ثبت شود. مقاله بر ضرورت تدوین استانداردهای علمی، آموزش تخصصی و استفاده از منابع دست‌اول برای ارتقای کیفیت فهرست‌نگاری منابع چاپی کهن تأکید می‌کند.