وقتی مغولان به ایران و دیگر کشورهای اسلامی حمله کردند و شهرها و کتابخانهها را به ویرانی کشاندند، ابناثیر (۵۵۵–۶۳۰ق) محدث و تاریخنگار بزرگ جهان عربی و نویسندۀ کتاب الکامل في التاریخ در ذیل رویدادهای سال ۶۱۷ قمری، با اندوهی جانکاه از آن فاجعه نوشت:
«چند سال از ذکر این حادثه خودداری کردم و به مناسبت عظمت آن، از نوشتن آن کراهت داشتم و یک پا را پیش مینهادم و پای دیگر را پس میکشیدم. کیست که نوشتن مرگ اسلام و مسلمانان بر او آسان آید؟ و کیست که یادآوری آن بر او سبک باشد؟
کاش مادر من مرا نزاده بود، یا پیش از وقوع این واقعه مرده و فراموش شده بودم.
با این همه، گروهی از دوستانم مرا به نوشتن آن واداشتند و من مدتی در تردید ماندم، تا سرانجام به این نتیجه رسیدم که فروگذاشتن این مطلب سودی ندارد.»
این روزها، در پی انتشار خبر و تصاویر تأسفبار آبگرفتگی کتابخانۀ مرحوم مجتبی مینوی، ناگزیر به یاد فاجعههای دیگری افتادم که طی دهههای گذشته بر کتابخانههای دانشگاهی ایران رفته است؛ حوادثی که هر یک بخشی از میراث علمی و فرهنگی این سرزمین را به کام نابودی کشاندهاند.
در سال ۱۳۶۶، کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات دانشگاه اصفهان بر اثر اتصال برق دچار آتشسوزی بزرگی شد و حدود ۷۰ هزار جلد از کتابهای آن آسیب دید یا نابود شد. هجده سال بعد، در سال ۱۳۸۴، کتابخانۀ دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران نیز بر اثر اتصال برق طعمۀ حریق شد و حدود ۵ تا ۷ هزار جلد کتاب در آتش سوخت. اکنون، پس از گذشت سالها، بار دیگر شاهد حادثهای هستیم که این بار نه آتش، بلکه آب و رطوبت، میراث یک عمر تلاش علمی و فرهنگی را تهدید کرده است.
چند روز پیش، در شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، بر اثر بارندگی، آب به ساختمان کتابخانۀ مرحوم مجتبی مینوی نفوذ کرد و بخشی از کتابها و اسناد ارزشمند آن دچار آبدیدگی و آسیب شد. گزارشهای اولیهای که پس از بازدید حضوری خبرنگاران خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) منتشر شد، از آسیبدیدگی جدی و قابل توجه کتابهای این کتابخانه حکایت داشت.
دکتر محمد دهقانی، از اعضای هیئت امنای کتابخانه و از پژوهشگرانی که سالها بر یادداشتها و اسناد مجتبی مینوی کار کرده است، در گفتوگو با ایبنا، با اشاره به وضعیت تأسفبار این مجموعه گفت:
«اینها ثروت ملی و ثروت فرهنگی است که در حال تخریب است. من زمان جنگ هم مدام نگران بودم چون این اطراف را هم زدند. شیشه زمان جنگ شکسته و ما تازه الان با یک پلاستیک پنجره را پوشاندهایم. نیامدند حتی این شیشه را عوض کنند. این از بیتدبیری آقایانی است که هیچ نظارتی ندارند.»
تصاویر منتشرشده از سوی عکاس و خبرنگار ایبنا نیز بهروشنی ابعاد این آسیب را نشان میدهد. تعداد قابل توجهی از کتابهای کتابخانه دچار رطوبتزدگی شدهاند و حتی بخشهایی از نامهها و یادداشتهای به خط استاد مجتبی مینوی نیز از این حادثه در امان نماندهاند. نفوذ رطوبت از سقف، فرسودگی و استهلاک بخشهایی از ساختمان و وضعیت نامناسب سقف و دیوارها، همگی در این تصاویر آشکار است. آنچه دیده میشود، صرفاً پیامد یک بارندگی نیست؛ بلکه نشانهای از وضعیتی فرسوده و نگرانکننده است که ظاهراً سالها از چشم مسئولان دور مانده است.
دو روز پس از رسانهای شدن این واقعه و شکلگیری موجی از نگرانی و اعتراض در میان اهالی کتاب و فرهنگ، در ۱۹ آبان، وزیر علوم دولت پزشکیان از کتابخانه بازدید کرد. پایگاه اطلاعرسانی دولت، این تیتر را از سخنان او برای انتشار برگزید:
«هیچیک از نسخ خطی کتابخانه مینوی آسیب ندیده است.»
آقای وزیر در پایان بازدید به خبرنگاران گفت:
«تنها هشت نسخه کتاب چاپی بر اثر نفوذ رطوبت خیس شده بودند که پس از خشکشدن، همچنان قابل استفاده هستند.»
این اظهارنظر و تلاش برای تقلیل ابعاد واقعه و کماهمیت جلوه دادن آن، بیش از آنکه اطمینانبخش باشد، پرسشبرانگیز است. چنین سخنی این تصور را به وجود میآورد که یا آقای وزیر مجتبی مینوی را نمیشناسد، یا از اهمیت این کتابخانه و ویژگیهای منحصربهفرد مجموعه آن بیخبر است، و یا اساساً از منظر ایشان، آسیب به یک کتابخانه و میراث مکتوب آن، مسئلهای کارشناسی و تخصصی نیست و میتوان آن را با شمارش چند نسخه کتاب خیسشده و اعلام سالم ماندن نسخ خطی، خاتمهیافته تلقی کرد.
آقای وزیر! بیش از دو سال است که بر مسند وزارت علوم تکیه زدهاید. در این مدت، مسئولیت نظارت بر مجموعههای زیر نظر وزارتخانه بر عهدۀ شما بوده است. اکنون که چنین حادثهای در یکی از کتابخانههای ارزشمند کشور رخ داده، نمیتوان از مسئولیت مدیریتی و نظارتی شما چشم پوشید. از این منظر، شما یکی از مسئولان اصلی وضعیتی هستید که امروز کتابخانۀ مینوی با آن دستبهگریبان است.
اظهارنظر دربارۀ میزان و اهمیت آسیبهای واردشده به این کتابخانه از سوی کسی که شناختی از آن ندارد، برای ما اهل کتاب اعتباری ندارد. ما که حتی برای یک کتاب تازهچاپشده حرمت قائلیم، چگونه میتوانیم نسبت به کتابهایی بیتفاوت باشیم که مجتبی مینوی با عشق و اشتیاق از گوشهوکنار ایران و جهان گرد آورده، بسیاری از آنها را بر دوش کشیده و با حاشیهها و یادداشتهای خود به گنجینهای بیبدیل از دانش و پژوهش تبدیل کرده است؟ ارزش این کتابها تنها در عنوان و شمار نسخههایشان خلاصه نمیشود؛ هر یک بخشی از زندگی علمی و فکری مردی است که عمر خود را با کتاب و پژوهش سپری کرد. از همین رو، در ارزیابی آنچه بر این مجموعه گذشته، سخن کسانی چون دکتر محمد دهقانی، که سالها با این کتابخانه مأنوس بوده و ارزش علمی و تاریخی آن را از نزدیک میشناسد، برای ما فصلالخطاب است.
برای دکتر دهقانی که سالها با این کتابخانه زیسته و با اسناد و یادداشتهای مینوی سروکار داشته، و یا امثال ایشان و امثال ایشان که عمرشان با کتاب و در کتابخانهها صرف شده نوشتن و سخن گفتن از چنین واقعهای بیتردید دشوار و جانفرساست. اینان شاید همچون ابناثیر، به زمان نیاز داشته باشد تا بتواند آنچه را بر این کتابخانه گذشته، به قلم آوردند؛ نه فقط آنچه در پی بارندگی اخیر رخ داده، بلکه آنچه طی سالیان متمادی بر این میراث فرهنگی رفته است.
اما مسئله به کتابخانۀ مینوی محدود نمیشود. برای من که سالهاست با کتابخانههای گوناگون در سراسر ایران سروکار دارم، روشن است که کتابخانهها در نظام مدیریتی و فرهنگی کشور، چه در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چه در وزارت علوم و چه در وزارت آموزش و پرورش، نه در شمار دغدغههای آخر، بلکه اساساً در زمرۀ مسائل جدی و اولویتدار قرار ندارند. گویی حفاظت از کتابخانهها، نگهداری از میراث مکتوب و صیانت از سرمایههای علمی کشور، موضوعاتی حاشیهایاند که تنها پس از وقوع یک فاجعه به یاد آورده میشوند.
وضعیت بسیاری از کتابخانههای کشور، کمابیش همان وضعیتی است که امروز از کتابخانۀ مینوی میبینیم؛ ساختمانهایی فرسوده، تأسیساتی غیراستاندارد، فقدان نظارت مستمر و مجموعههایی ارزشمند که در معرض انواع آسیبهای پیشبینیپذیر قرار دارند. تفاوت فقط در این است که گاهی حادثهای رخ میدهد و تصاویر آن در رسانهها منتشر میشود و گاهی هیچکس از آنچه در پشت درهای بسته بر سر این گنجینهها میآید، باخبر نمیشود.
با این وضع، هر لحظه ممکن است خبر فاجعهای دیگر از گوشهای از این سرزمین به گوش برسد؛ فاجعهای که شاید این بار نه با آتش و آب، بلکه با بیتدبیری، فراموشی و بیاعتنایی رقم بخورد. شاید هم هرگز خبری از آن منتشر نشود و سالها بعد، کسی در گوشهای از تاریخ، از نابودی خاموش کتابخانهای بنویسد؛ همانگونه که ابناثیر از ویرانی شهرها و کتابخانهها نوشت.
دردناکتر از ویرانی یک کتابخانه، بیاعتنایی کسانی است که مسئولیت حفاظت از آن را بر عهده دارند.

